سفالگری

سفالگری

سفالگری هنر ساخت ظروف و اشیاء و به محصول تولید شده سفال می گویند .
مشهور ترین ظروف سفالی ساخته شده کوزه و پیاله هستند .
سفال از دوران اولیه آسان و در دسترس تولید می شود و رایج ترین ظروف مصرفی بشر قبل از شیشه از جنس سفال است که به منظور نگهداری مواد غذایی به کار می رفته است .

سفال از خاک مخصوصی به نام خاک رس تهیه می شود که هرچه ذرات خاک ، ریز تر باشند آن خاک ، مرغوب تر است .

قدمت سفالگری در ایران به 10 هزار سال پیش بر میگردد . با گذشت زمان ظروف سازه گلی تحت تاثیر هنر دست هنرمندان از ارزش بالایی برخوردار شد .هنرمندان با کشیدن اشکال گوناگون که رایج ترین آنها بز کوهی ، اسب ، خورشید و اشکال هندسی بوده به زیبایی ظروف می افزایند .
در دوره ی سلجوقیان استفاده از لعاب زرین فام یا هفت رنگ تحول دیگری در ظروف سفالی ایجاد کرد .
قدیمی ترین ظروف سالی منقوش کشف شده و همچینید قدیمی ترین چرخ سفال گری و کوره ی پخت سفال مربوط به ایران است . گناباد ، شهرضا اصفهان ، میبد یزد ، لالجین همدان ، سیلک کاشان و جویبار مازندران ارزنده ترین سفال های ایران را تولید می کنند و بسته به نوع مواد اولیه ، رنگ و طرح ، آثار هر کدام از این شهر ها متفاوت از یکدیگر و دیدنی هستند .

تولید سفال به دو صورت انجام می گیرد

1 . به صورت دستی که خود به سه نوع پینچ یا انگشتی ، اسلب یا ورقه ای ، کویل یا فیتیله ای تقسیم می شود

2 . با چرخ سفالگری

پیچ یا انگشتی : سفالگر با انگشت شصت خود توده ی گل را در کف دست چرخانده و به آن شکل می دهد .

اسلب یا ورقه ای : با استفاده از وردنه صفحات گلی درست کرده و بعد از این که کمی سفت شد ، دو ورقه را با ابزار خراش داده و به یکدیگر متصل می کنند و شکل دلخواه را پدید می آورند .

کویل یا فیتیله ای : ابتدا یک تکه گل را با توجه به اندازه کار برای کف کار روی سطح صاف قرار داده و سپس گل هار را به حالت فیتیله ای در آورده و روی یکدیگر می گذارند . برای بهتر چسبیدن فتیله ها سطح آن را خراش داده و به گلابه آغشته می کنند و تا انتهای کار پیش می روند .

عمده ترین تولید کنندان سفال زنان بوده اند که با ازدواج و ورود به محیط زندگی جدید هنر خود را گسترش می دادند .

فواید گل سفالگری برای پوست

دست زدن به گل سفالگری و خاک رس بسیار برای پوست مفید می باشد . سفالگری باعث ایجاد روحیه لطیف در شما می گردد. فعالیتی لذت بخش برای اوقات فراغت شماست ، باعث کاهش استرس و اضطراب می شود .
تولید آثار هنری گوناگون و زیبای سفالی باعث ایجاد اعتماد به نفس در شما می گردد . با فروش محصولات سفالی دست ساز خود می توانید سبک کاری راه بیاندازید .

Woodcarving

منبت کاری

منبت کاری هنر برای کنده کاری روی چوب است . این هنر در حدود 1500 سال قدمت دارد .

منبت کاری جنبه ی تزیینی دارد و برای زیبا سازی اجسام چوبی از جمله ، مبلمان ، تخت خواب تابلو های چوبی و … به کار می رود . هنرمند خوش ذوق نقوش زیبایی را که در نظر دارد بر روی چوب می تراشد .

مهمترین ویژگی منبت کاری برجسته بودن نقوش بر روی کار است .

چوب اولیه ی برای این کار را از درختان جنگلی ، عناب ، بلوط ، گردو ، گلابی و شمشاد تهیه می شود .

چوب مورد استفاده در این کار باید دارای بافتی فشرده و یکدست باشد تا بتواند استحکام خود را حفظ نماید .

اولین استاد و هنرمند در این هنر استاد حسن ترک که به حسن جوانی معروف است در تهران این حرفه را آموخت و سپس در کارگاهی کوچک ، شروع به گرفتن سفارش منبت کاری بر روی مبلمان کرد .

پس از مدتی عده ی زیادی از جوانان برای آموزش این هنر به نزد ایشان می روند تا حدی که حرفه ی اصلی 20000 ملایری را این شغل شکل می دهد و این شهر را به پایتخت مبل و منبت ایران و شهر ملی منبت کاری تبدیل می کند . این هنر زیبا به غیر از ملایر در اصفهان و گلپایگان نیز رواج دارد .

برای دیدن مشهور ترین و قدیمی ترین منبت کاری های ایران می توانید سری به مسجد جامع شیخ عتیق شیراز بزنید و از دیدن نقش های هنری این مسجد لذت ببرید .

نحوه ی ایجاد نقش ها در این هنر چگونه است ؟

در آغاز کار طرح اولیه را بر روی چوب طراحی می کشند یا کمی از چوب را می کنند ، سپس با تراشیدن چوب های اضافی نقش را به صورت برجسته در می آورند و در نهایت با سوهان کار را صیقل می دهند و هنر چشم نواز خود را به نمایش می گذارند .

دستگاه گلیم بافی

گلیم و گلیم بافی

گلیم بافی یکی از هنر های دیرین ایران زمین است . بسیاری از ایرانیان طرفدار این هنر و زیبایی های آن هستند . همچنین این هنر توانسته است نظر بسیاری از توریست ها را به خود جلب کند .

علت علاقه مردم به گلیم تنوع رنگ  طرح و جنس آن است ، که در طی حدود 8000 سال به این شکل در آمده است . گلیم دارای نقش هایی برگرفته از فرهنگ هر منطقه و خلاقیت افرادی است که گلیم بافی می کنند . برای گلیم بافی از الیاف حیوانات و نباتات استفاده می شود . گلیم بافان گلیم را بر روی دار های عمودی و افقی می بافند .

به دلیل این که گلیم با الیاف حیوانات و نباتات بافته می شود و به این دلیل که این مواد فساد پذیر هستند ، تعدادتعداد نمونه هایی که ازگلیم های دوران باستان موجود است بسیار کم است .
مبداء و منشاء گلیم بافی در ایران باستان زنجان است ، به همین دلیل امروزه گلیم بافی از بهترین صنایع دستی استان زنجان به شمار می رود .

از نمونه های معروف گلیم می توان موارد زیر را نام برد

1 . گلیم ایل شاهسون

معروف ترین دستبافته ی ایل شاهسون گلیم ظریفی به نام سوماک است . در این گلیم از شکل های هندسی شکسته با رنگ های ملایم استفاده می شود و تقریبا نمی توان دو گلیم از این نوع را یافت که رنگ و شکل یکسانی داشته باشد .

2 . گلیم هریس

هریس یکی از مهمترین مراکز گلیم بافی در ایران است . در حاشیه ی این گلیم برای جلوگیری از بید زدگی از پشم بز استفاده می شود .

3 . گلیم لری

گلیم های قوم لر از مرغوب ترین گلیم هاست . این نوع گلیم ها بیشتر به کمک رنگ های سفید ، سبز ، آبی و سیاه بافته می شوند .

4 . بلوچ

گلیم بلوچ از بافت های راه راه شکل گرفته و در هر ردیف آن می توان طرح ها و رنگ های متفاوتی را دید.

5 . گلیم خمسه

خمسه نشان دهنده ی یکپارچگی پنج ایل شیراز است . در میان این پنج ایل ، دو ایل عرب ، دو ایل ترک و دو ایل فارس هستند .

6 . سنه

سنه نام قدیمی سنندج است ، گلیم های سنه ظرافت بسیار بالایی دارند .طرح اثر این گلیم ها طرح هراتی آمیخته را طرح بوته ای و خط های مورب است .

7 . قشقایی

به دلیل این که گلیم بافی این گلیم ها در زمان اطراق یا در زمان کوچ انجام می شود ، این گلیم ها طرح و رنگ جذاب و زیبایی دارند . نقوش هندسی همانند هشت ضلعی ، تصاویر بز ، آهو و طاووس  بخش اصلی طرح های این گلیم را تشکیل می دهند .

8 . زرند

این گلیم درساوه و زرند بافته می شود و دارای بافت های چاکدار کوچک است .

9 . گلیم ترکمن

از مهمترین ویژگی های این گلیم می توان به محکم و سبک بودن آن اشاره کرد . ترکمن ها در گلیم بافی طرح های خود را بر اساس نقش طبقه بندی می کنند و آن ها را به شکل هشت وجهی و شش وجهی نقش می دهند .

10 . افشار

گلیم بفی در این گلیم به این صورت است که در آن از نقش های گل ستاره ای استفاده می شود . طرح های مخصوص این گلیم معمولا با تعداد زیادی ستاره بر روی زمینه ای با رنگ تیره است .

11 . گلیم مدرن

گلیم مدرن

به گلیم هایی که اکثرا دارای خطوطی راه راه هستند گلیم مدرن گفته می شود این گلیم ها در طرح ها و رنگ های گوناگون تولید می شوند و روز به روز بیشتر مورد توجه مردم عادی و توریست ها قرار می گیرند .
گلیم مدرن یکی از پر فروش ترین دستبافته های دکوراسیون مدرن است .

شیوه های گلیم بافی در ایران

گلیم

شیوه ی پود گذاری

در این شیوه تنها از چله (تار) و پود برای بافت گلیم استفاده می کنند .گلیم بافی در این شیوه به این صورت است که پود های رنگارنگ را از زیر و روی رشته های تار عبور می دهند و با تغییر رنگ های پود نقش های گلیم را نمایان می کنند . به همین دلیل هر دو روی این گلیم صاف و همرنگ است .

شیوه ی پود پیچی

در این شیوه علاوه بر تار و پود معمولی ، از پودی نازک در بافت استفاده می شود و در واقع پود به حالت پیچش از میان نخ های تار عبور می کند . این شیوه ی گلیم بافی که بسیاری از صاحب نظران آن را حد واسط بین گلیم  فرش می دانند در واقع آخرین منزلگاه گلیم بافی و آ غاز فرش بافی است .

گیوه ی خاکستری

گیوه دوزی

از زمان پیدایش بشر انسان به دنبال رفع نیاز های خویش بوده است و یکی از این نیاز ها محافظت از پاهاست .
گیوه یکی از ابزار های محافظت از پا بوده که پیشینه ی آن در ایران به 1000 سال پیش بر می گردد .

با گذشت زمان تغییراتی در شکل و ساختمان گیوه به وجود آمده و شکل امروزی آن حدود 300 سال قدمت دارد.
گیوه پاپوشی از جنس نخ پنبه ای یا ابریشم است که کفه ی آن از لاستیک یا چرم ساخته می شود.
بسیار بادوام ، سبک و راحت بوده و قابلیت شست و شو دارد این پاپوش از طبی ترین و استاندارد ترین کفش های ایران شناخته شده است و به خاطر نوع خاص دوخت و طراحی آن لنگه به لنگه نمی شود و پای چپ و راست ندارد و همچنین قابلیت ترمیم دارد.

به دلیل نوع بافت آن باعث احساس خنکی در پا می شود که برای مناطق با آب و هوای گرم و خشک و همچنین برای استفاده در فصول گرم سال بسیار مناسب است .

گیوه در کدام استان ها تولید می شود ؟

در حال حاضر استان های کردستان ، ایلام ، چهار محال و بختیاری ، زنجان ، کرمانشاه و استان مرکزی (شهر سنجان) به تولید این کفش مشغول هستند و یکی از سوغاتی های با ارزش این استان ها به شمار می رود .

مراحل تولید

این پاپوش به صورت کاملا رسمی و در چهار مرحله ی چرم سازی ، رویه بافی ،  تخت کشی و گیوه دوزی ( مونتاژ ) تولید می شود .
دارای دو قسمت رویه و کفی است که رویه ی آن توسط زنان ، از نخ پنبه ای یا ابریشم ، به وسیله ی سوزن های بزرگ به نام جوالدوز بافته می شود .
رویه خود به سه قسمت دور گیوه ، رویه ی گیوه و دم گیر یا شیرازه تقسیم شده که هر قسمت توسط یک زن بافته شده در انتها به یکدیگر متصل می شود .

کفه ی آن به دست مردان و با استفاده از چرم تهیه می شود که البته امروزه بیشتر از لاستیک ( تایر خودرو ) برای تهیه ی کفه استفاده می شود.
در برخی موارد برای جلوگیری از نفوذ آب به درون گیوه کفی آن را سریشم آغشته می کنند که برای مصارف کشاورزی و باغبانی مناسب تر است. پس از آن رویه و کفه را با نخ موم زده به یکدیگر متصل می کنند .

تولید یک جفت گیوه حدود دو روز زمان می برد .
گیوه ی مردانه معمولا به رنگ سفید و گیوه ی زنانه را با نخ های رنگی می بافند .

گیوه زنانهدر قسمت کف و نوک گیوه از  نری خشک شده گاو استفاده می کنند که رنگ استخوانی دارد و در قسمت زیرین رویه از موی بز استفاده می کنند که دیده نمی شود . گاهی چرم های رنگی را به رویه رو دوزی می کنند ، که زیبایی آن را چندین برابر می کند .

رقابت گیوه و کفش های امروزی

متاسفانه با وجود کفش های ارزان و تنوع زیاد آن ها استفاده از این پاپوش بسیار کم شده است و تعداد کارگاه های گیوه دوزی رو به کاهش است و بیشتر محصولات این کار گاه ها توسط مسافران به عنوان سوغات خریداری می شود .
البته امروزه مردم شهرنشین علاقه ی زیادی به استفاده از گیوه نشان می دهند .

چرم قهوه ای

مراحل ساخت چرم

1.تهیه پوست

در روش سنتی تولید چرم ، بیشتر از پوست گاو استفاده می­‌شود ، زیرا در مرحله لش‌­زنی و سایر مراحل امکان صدمه دیدن پوست کمتر است و از سوی دیگر محصولات مرغوب­‌تری نیز حاصل می‌­شود.

2. شستشو

پوست­‌ها را ۳ تا ۶ روز در آب قرار می‌دهند تا نمک و حالت خشکی آن از بین برود. این نمک پس از جدا کردن پوست از لاشه به آن اضافه‌شده است.

3.موگیری یا عورام­‌کاری

در این مرحله پوست چرم را در خمره­‌های لعابی حاوی «محلول آهک» قرار می­‌دهند. بعد از ۴ تا ۶ روز محلول آهک بافت‌های پوست را از هم بازکرده و موهای آن را نرم می‌­کند . در ادامه پوست را از خمره بیرون آورده و آویزان می­‌کنند و با کارد ویژه‌ای آن را عورام‌ کاری می­‌کنند (موهای روی پوست رو جدا می‌کنند). در این مرحله به پوست‌ها «توله آهکی» نیز گفته می‌شود.

4.لش‌زنی چرم

پس از عورام‌ کاری، چرم که در این مرحله اصطلاحاً به آن «خام» گفته می‌شود را به خمره دیگری منتقل می‌­کنند و روی آن «آرد جو» می­‌پاشند. عمل تخمیر باعث می­‌شود پوست ورم ‌کرده و نسبت به مواد دباغی حساس شود. با این کار گوشت ­‌های اضافی روی خام شل شده و آهک‌هایی که قبلاً روی آن پاشیده­‌اند خنثی می‌شود. این فرایند که «آرد جو کردن» نامیده می‌­شود در زمستان ۲۰ روز و در تابستان ۱۵ روز طول می­‌کشد.
پس از طی شدن این زمان پوست‌ها را از خمره بیرون آورده و روی یک تیر که اصطلاحاً به آن «خارچوغ» گفته می‌شود، می‌گذارند. سپس گوشت‌های اضافی آن را جدا می‌کنند که به این عمل «داس کردن» می‌گویند، داس چاقویی‌ست که دارای دو دسته است. بعد از این مراحل دوباره خام را به مدت ۳ تا ۴ روز در خمره آرد جو می­‌گذارند تا پخته شود.

5.نمک پاشیدن بر روی چرم

در این مرحله پوست‌ها را ۳ تا ۴ روز در ظرفی عمیق (قدح) گذاشته و روی هر کدام نمک می­‌پاشند.

کاشی آبی

کاشی

از میان آثار مادی و معنوی گذشته بشر، هیچ یک به اندازه سفال، آثار معماری و تزیینات وابسته به آن نتوانسته منعکس کننده اندیشه‌‌ها و خلاقیت‌های ذهنی انسان به طور مستمر در طی ادوار مختلف باشد. عمده ترین تولیدات سفالی در تزیینات معماری انواع کاشی و آجر است. این هنر در ایران سابقه‌ای بسیار طولانی دارد و قدمت آن به دوران پیش از اسلام می‌رسد در این میان می‌توان آجرهای کاخ هخامنشیان در شوش را نخستین کاشی‌های لعابدار ایران دانست. در دوران اسلامی به دلیل افزایش ساخت بناهای مذهبی به دو هدف ارتقا یافت، یکی بخاطر استحکام و دیگری تزیین بنا، و این امر تزئینات معماری را به بالاترین درجه از رشد و تعالی خود رساند.

در لغت نامه دهخدا گفته شده کاشی نوعی از خشت تُنُک است که نقاشی کنند و چنان که شبیه به چینی شود. کاشی سازی محصول تکامل یافته‌ی هنر سفال‌سازی است و شکل گرفتن آن از نظر اصول و ضوابط فنی و نحوه ساخت و پرداخت و رنگ آمیزی و نقوش از نمونه‌های تکامل یافته نقوش گذشته است. طرح و نقوش روی آن ها در هر دوره‌ای متأثر از هنر نگارگری زمان خود و جهان بینی و آگاهی هنرمندان از علوم مختلف بوده است. بدنه کاشی در دو نوع جسمی( ترکیب آسیاب سنگ چخماق، سیلیس، گل سرشوی) و بدنه رسی است. در ایران استفاده از بدنه‌های رسی بیشتر رواج دارد.

این هنر فراز و نشیب‌های زیادی را پشت سر گذاشته تا اینکه در طول دوره حکومت‌های ایلخانی ، تیموری و صفوی به اوج رونق و شکوفایی خود رسید.

 روش کار ساخت

روش کار کاشی‌سازی در کل به این صورت بوده که ابتدا گل رس مربوط به سفال کاشی تهیه و شکل داده شده و در کوره‌های سنتی پخته می‌شود. سپس طرح را به صورت نقطه‌چین با سوزن بر روی کاغذ آماده کرده و توسط گرده ذغال بر روی سطح کاشی انداخته و با استفاده از ترکیب رنگ‌های پیگمنت و پودر لعاب‌های سنتی بر روی سطح کاشی را نقاشی کرده و سپس با درجه حرارت ۱۰۶۰ درجه سانتی‌گرد در کوره پخته می‌شود. ( اگر از کاشی جسمی استفاده شود همه عملیات چون طراحی و کنده‌کاری در یک مرحله انجام می شود اما در نوع گلی باید خشت ابتدا خام پز شود).

انواع کاشی در دوران اسلامی

کاشی معرق

در دوره سلجوقیان (قرن ۶ هجری) این کاشی بسیار رایج شد. معرق‌کاری عبارت است از کنار هم قراردادن قطعات کوچک و ظریف کاشی در رنگ و اشکال مختلف که بر روی سطح نصب می‌شوند که کاری بسیار پر زحمت و با ظرافت است.

کاشی زیررنگی

از کاشی زیررنگی بیشتر در کتیبه‌ها، ترک‌ها، سرپایه‌ها و بغل‌کش محرابی استفاده می‌شود. نقش این کاشی‌ها به صورت برجسته درمی‌آید که قبل از کوره رفتن نقوش را نقر می‌کنند.

کاشی زرین فام

کاشی زرین فام از اوایل قرن ۷ در معماری ایران مورد استفاده قرار گرفت. لعاب زرین فام از ترکیبات نقره و مس ساخته می‌شود. زمانی که عملیات احیا در کوره در دمای ۸۵۰ تا ۹۰۰ درجه صورت می‌گیرد این ترکیبات به دلیل نبود اکسیژن کافی در فضای کوره به شکل لایه فلزی نازکی در لعاب رسوب می‌کند. این لایه انعکاس های رنگارنگی در سطح کاشی ایجاد می نماید. عواملی چون انتخاب لعاب مناسب، ترکیب پیگمنت ها، شناسایی درجه حرارت آتش دهی و کیفیت و برنامه احیا در ایجاد یک زرین فام خوب موثرند.

کاشی تک رنگ

تنها یک رنگ روی سطح کاشی می‌نشیند مانند رنگ فیروزه‌ای یا لاجوردی. معمولا این کاشی ها در سطوح ازاره ها و کف بناها و یا به صورت معرق کنار هم قرار می‌گیرند.

کاشی هفت رنگ یا مینایی

واژه هفت رنگ اولین بار در حدود ۷۰۰ ه.ق شخصی به نام ابوالقاسم در تبریز استفاده کرد. کاشی هفت رنگ به این منظور نیست که همیشه هفت رنگ بر روی یک قطعه کاشی به کار رفته باشد.

می‌تواند رنگ بیشتر و یا کمتر باشد. در نوع هفت رنگ آن حتما زمینه کار لعاب داده شده و مراحل روی سطح صیقلی انجام می‌شود. روش ساخت این کاشی در ابتدا طرح سوزن سوزن شده را توسط گرده زغال روی سطح کاشی منتقل می‌کنند. سپس با ماده‌ای به نام مغن با قلموی نازک خطوط محیطی طرح را قلمگیری می‌کنند. این ماده سبب می‌شود تا لعاب‌های مختلف در هنگام پخت با هم مخلوط نشوند. از این نوع کاشی به دلیل اجرای نقوش بسیار ظریف و نصب راحت و اهمیت بناهای مذهبی و غیرمذهبی در دوره تیموری و صفوی بسیار استفاده شد.

کاشی برجسته

در این ابتدا قالب‌های چوبی یا گچی به اضلاع متفاوت می سازند. جنس این کاشی یا جسمی است یا گلی. مراحل اجرا بدین صورت است که ابتدا طرح مورد نظر را روی کاغذ به سطح خشت‌های خام منتقل و سپس با وسایل نوک تیز هر مقداری بخواهند سطح نقوش را برجسته می‌کنند. رواج این کاشی اواخر سلجوقی در شهرهای تخت سلیمان، ساوه و کاشان تولید می‌شد.

کاشی معقلی

از تلفیق کاشی‌های الوان و آجر با همدیگر به صورت قطعات کوچک مربع در شکلهای هندسی کاشی معقلی حاصل می‌شود. از این نوع کاشی بیشتر در حاشیه بندی، نوشتن کتیبه ها و اسما استفاده می‌شود.
کاشی معقلی-مسجد جامع اصفهان

کاشی نره

در پوشش گنبدها اغلب از کاشی نره‌ای استفاده می‌شد. تفاوت کاشی معمولی با کاشی نره‌ای در ضخامت آن است. ضخامت کاشی معمولی ۵/۱ تا ۲ سانتیمتر است در صورتی که کاشی نره‌ای ۴ تا ۵ سانتیمتر و گاه بیشتر است که مقاومت بیشتری در برابر آب و هوا دارند.

کاشی مشبک

در میان آثار معماری ادوار گذشته در و پنجره پرده‌ای یا شباکی از سفال یا کاشی استفاده می‌شد. این گونه شبکه‌های سفالی علاوه بر جنبه تزیینی، حفاظتی و تهویه هوا به خاطر آفتاب، باد و طوفان و گرد و غبار و عقاید خاص در نظر گرفته شده است.

کاشی مشبک-مسجد شیخ لطف الله

هنر کاشی سازی ایران با قدمت بسیار طولانی، امروزه با تنوع و خلاقیت هنرمندان بسیار مورد توجه مردم واقع شده است. با توجه به اینکه مواد اولیه ساخت کاشی ساده است و در بسیاری از مناطق به راحتی یافت می‌شود ولی آنچه باعث می‌شود کاشی یک اثر هنری ماندگار شود گذر موفقیت آمیزش از مراحل مختلف و تا حدودی پیچیده هنر کاشی سازی است.

مراحل چارق دوزی

امروزه چارق دوزی و صنعت چارق ، کاربرد مصرفی خود را تا حدودی از دست داده و حالتی تزیینی به خود گرفته است، به گونه‌ای که زنان و دختران شهری از آن به عنوان کفش روفرشی استفاده می‌کنند.
نخ ابریشمی رنگی، نخ گلابتون، مخمل، پاشنه‌های چوبی، نوار زیگزاگ، چرم گاو و… از جمله موادی است که در چاروق دوزی مورد استفاده قرار می‌گیرد و گزن، سوزن، درفش، قلاب، چکش و مشته از ابزارهای چاروق دوزی است که مشابه ابزار کفاشی می‌باشد.
چاروق، از صنایع دستی معروف زنجان است.
قبل از ورورد کفش‌های پلاستیکی به زنجان، سه نوع کفش با عملکرد جداگانه در این شهر رایج بوده است.
کفش‌هایی از نوع چاروق و گیوه برای کارهای روزانه و کفش دوبندی که در مهمانی و مسافرت‌ها مورد استفاده قرار می‌گرفته است.

چاروق هنوز هم میان اهالی زنجان طرفدار دارد و چاروق دوزی برای برخی از مردم یک شغل محسوب می‌شود.

 

طرز تهیه و دوخت چاروق:

  1.  قبلاً یک ورق چرم بزرگ را به اندازه ای مختلف که مورد نظر است بریده و آنها را در ظرفی پر از آب خیس می کنند تا برای دوختن و قالب کشیدن نرمتر و آسانتر باشد.
  2.  سپس هر یک از چرمهای خیس شده را از طول تا کرده و تقریبا از وسط کناره بوسیله درفش سوراخ می کنند تا هنگما دوختن اطراف چارق قرینه و یک اندازه باشد.
  3.  پس از این مرحله از یک سوراخ کناره با نخهای تابیده (ارش) شروع بکوک زدن می کنند تا بسوراخ قرینه برسند بطوریکه اولاً نخ از وسط ضخامت چرم عبور کند. بعبارت دیگر پس از دوخته شدن از کف چارق، نمایان نبوده و دیده نمی شود. ثانیاً نخ را کمی می کشند تا اطراف چرم مثل سر یک کیسه یا لیفه قدری جمع شود و سپس برای صرفه جویی در مصرف چرم تکه کوچکی از چرم بشکل مربع به قسمت پاشنه دوخته می شود.
  4.  پس از اینکه چرم با ین صورت درآمد آنرا به قالب چوبی می کشند و بعداً اطراف چرم یعنی قسمتهای کوک شده را با گاز چرم کش گرفته و محکم میکشند و با میخ بر روی اقلب چوبی محکم میکنند، چرم در این مرحله هنوز خیس است ولی وقتی به قالب کشیده شد و می ماند تا خشک شود و شکل اصلی را بخود بگیرد.
  5.  پس از خشک شدن چرم فنر- گذاری پاشنه شروع شده و از قالب خارج می شود.
  6.  پس از خارج شدن از قالب مقوای کف چاروق چسبانده می شود و زیگزال اطراف چاروق (یک یا دو ردیف) دوخته شده و سپس مخمل داخل چارق به صورت آستر چسبانیده می شود.
  7.  پس از این مرحله پاشنه نیز بوسیله میخ به قسمت چرمی محکم شده ولی قبلاً بدنه پاشنه چوبی با پارچه مخملی پوشیده می شود (بوسیله چسب می چسبانند)
  8.  پس از کشیده شدن آستر مجددا چاروق نیمه تمام به قالب چوبی کشیده می شود و برای یافتن رویه آماده می گردد.
  9. برای یافتن رویه قبلاً رشته نخی از نوک چاروق به قسمت کب قالبی چوبی بنام نخ شیرازه کشیده می شود که دو لایه است و درقسمت B سرنخهای شیرازه با میخ بر کعب قالب چوبی نشسته و محکم می شود.
  10.  رویه چاروق را رشته نخهای بافته شده بصورت خطوط موازی و عمود بر شیرازه بفواصل ۵/۱ تا ۲ میلیمتر تشکیل میدهد ولی در بافتن رویه از یک رنگ نخ استفاده نمی شود بلکه این رشته نخهای موازی که در چاروق های نمره بزرگ به ۲۸ تا ۳۰ ردیف موازی می رسد حداقل از چهار رنگ تشکیل می شود که بصورت چهار یا پنج ردیف متوالی ازیک رنگ را شامل می شود و هر یک از این رشته ها با قلاب یا بصورت زنجیره ای بافته می شود و یا از نخ تابیده شده با سیم گلابتون نخ کشی می شود بدین ترتیب که یک سر نخ یا زنجیره به یک لبه چرم محکم شده و در وسط به نخ شیرازه محکم می گردد و با همان طول به لبه قرینه چرم متصل می ود.
  11.  پس از تمام شدن رویه، اطراف نخ شیرازه بصورت قرینه سه ردیف قلاب دوزی می شود و به ترتیبی که جمعاً عرض قسمت بافته شده به حدود یک سانتیمتر می رسد و نخ شیرازه پوشیده شده و دیده نمی شود. ردیف اول و دوم بوسیله نخ ابریشم و ردیف سوم یا کنارهای شیرازه بوسیله سیم گلابتون بافته شده و سر این سه ردیف نخ از دو طرف بخود چرم محکم می شود.
  12.  پس از پایان کار رویه و شیرازه، دهنه چاروق بنام پرده بند بافته می شود که آن هم عبارت از چهار ردیف نخ موازی است از جنس نخ تابیده (ارش) که در وسط به شیرازه محکم می شود و سپس روی این چهار ردیف توسط نخهای ابریشمی به رنگهای مختلف بافته می شود بنحوی که عرض پرده بند نیز به یک سانتیمتر می رسد.
  13.  ردیف آخری زیگزال به محل اتصال مخمل توئی و کناره چرم دوخته می شود.
  14.  آخرین مرحله ساختن گل های رویه چاروق است. هر لنگه چاروق داری دو گل منگوله شکل اسیت که باصطلاح محلی (قوتاژلاGottaz) نامیده میشود یک گل در نوک پنجه و گل دبگر در محل تلاقی شیرازه و پرده بند تعبیه می شود

در زنجان تمرکز کفاشان در دو بازار بالا و پایین و اختصاص یافتن راسته های گوناگون به این فن حکایت از رونق آن را در ادوار گذشته دارد. همچنین وجود محله بزرگ دباغها در شهر، این فکر را قوت بخشیده است.

به علت ورود کفشهای کارخانه ای و علل دیگر، کفاشی بومی از رونق افتاد و اساتید آن به چاروق دوزی روی آوردند.

چاروق عبارت از پاپوش و پای افزار است که از قدیم الایام مورد استفاده بوده و به اشکال مختلف تهیه و ساخته می شده و قسمت اعظم ساختمان آن در قدیم از چرم بوده است. در فرهنگ معین برای معنی چاروق چنین نوشته شده است “چارق { ترکی = چارغ = چاروق} کفش چرمی که بندها بساق پا پیچیده می شود. پا تا به، پالیک.” در زیر این شرح چاپ شده است. به هر تقدیر هم اکنون چارق های زیبا از شهرت خاص و عام برخوردار است.

این چاروقها مشخصا زنانه بوده و استفاده از آن جنبه تشریفاتی و تفننی دارد، چاروقها از دو قسمت کف و رو تشکیل شده است کف آن از چرم ظریف و رویه آن از نخهای نازک رنگی و گاهی از ابریشم و در طرحها و گونه های فراوان ساخته و بافته می شود، چنانچه مصنوعات آن باب طبع ایرانی و خارجی است و مناسبترین سوغات شهر محسوب می شود.

در اصطلاح محلی به لهجه ترکی چاروق را (چارخ) تلفظ می کنند. چاروقی که مورد نظر ماست و هم اکنون در زنجان به صورت یک صنعت دستی ظریف ساخته و عرضه می شود چاروق در گذشته نوعی کفش و پاپاوش بوده که از چرم ساخته می شده و در روستاها بیشتر چوپانان از آن استفاده می کرده اند و اغلب بدون پاشنه بود، با تسمه هایی که به ساق پا می پیچیده اند.

در سالهای اخیر نیز در زنجان نوعی از چاروق ساخته می شد که رویه آن از چرم قرمز رنگی بود که دباغ های زنجان با دست عمل می آوردند و کارخانه ای نبود. این نوع چاروق بدون تسمه و بند بوده است. با نوک عقابی برگشته و در آن هنگام که بازار کفاشان زنجان رونقی داشت و کفش ماشینی در کار کفش دوزی و کفاشی وقفه ایجاد نکرد. یعنی تا ۲۰ سال پیش، ازاین نوع چاروق ساخته می شد ولی امروز به طور کلی متروک شده و دیگر کسی از آن نوع چاروق درست نمی کند.

چاروق ظریف که مورد نظر و موضوع بحث ماست فرم و شکل خاصی دارد با مواد اولیه ویژه ای که صرفا برای راه رفتن روی قالی و اطاقهای مفروش ساخته می شود که سابقاً پشت بسته و بدون پاشنه بود ولی چند سالی است که به صورت نعلین و پاشنه دار ساخته می شود و فقط کف آن از چرم و رویه آن به رنگهای مختلف از نخهای ابریشمی و سیم گلابتون بافته و تزئین می شود.

شهر زنجان یکی از مراکز چاروق دوزی ایران است و چاروق های تولیدی آن از تنوع خاصی برخوردارند.

امروزه چاروق، کاربرد مصرفی خود را تا حدودی از دست داده و حالتی تزیینی به خود گرفته است، به گونه‌ای که زنان و دختران شهری از آن به عنوان کفش روفرشی استفاده می‌کنند.

مردعلی حیدری و بزرگ ترین چارق دوزی جهان

چاروق هنوز هم میان اهالی زنجان طرفدار دارد و چاروق دوزی برای برخی از مردم یک شغل محسوب می‌شود. “مردعلی حیدری” متولد 1335 یکی از قدیمی ترین چاروق دوزان زنجان است که مدت 40 سال است برای مردم زنجان پاپوش می‌دوزد. چاروقی که هم اکنون در زنجان عرضه می‌شود، به صورت یک صنعت دستی ظریف و تزیینی کاربرد دارد و به کلی با چاروق‌های قدیمی متفاوت است.

 

صنایع دستی ایران

صنایع دستی در ایران

یکی از سنتهای ایران باستان، صنایع دستی است که در فرهنگ ملت حفظ شده و از نسلی به نسل دیگر منتقل می شود. امروزه محصولات دست ساز به شدت در داخل و خارج از ایران به عنوان هنری منحصر به فرد شناخته می شود.
صنایع دستی ایران شاهکارهای واقعی هستند و هر یک از آنها تاریخ خود را دارد.

معروف ترن صنایع دستی ایران

قلم زنی

بشقاب قلم زنی

قلم زنی بر روی فلز در ایران باستان بیش از 4000 سال پیش ایجاد شده است.
برای قلم زنی در ابتدا از مس استفاده می کردند، اما در حال حاضر درکنار مس از مواد گرانقیمت مانند طلا و نقره استفاده می شود.
طرح ها منحصر به فرد و پیچیده هستند به همین دلیل قیمت این محصولات کمی بالاتر است .
کارشناسی ارشد از الگوهای سنتی، پرندگان، حیوانات، طبیعت، حوادث تاریخیو… در قلم زنی برای دکوراسیون استفاده می کند.
فرایند رسم یک تصویر بسیار پیچیده است و با پوشش یک سطح فلز با محلول رزین و گچ آغاز می شود.

 

گلیم بافی

گلیم بافی
تاریخ گلیم بافی به چینی باستان باز میگردد.
در ایران باستان، گلیم بافی پس از حمله ی مغول ها محبوب شد.
سفره های رنگی در بازارها ظاهر شدند و ایرانیان شروع به ساخت پارچه های رنگ شده خود کردند.
گلیم دست بافته‌ای ساده است از تار (پنبه یا پشم) و پود (پشم) که معمولاً از پشم حیوانات اهلی تهیه می شود
هر منطقه طرح گلیم مختص به خود را داراست و عموماً گلیم به عنوان فرش کاربرد دارد.

 

فیروزه کاری

فیروزه کاری
فیروزه کاری نوعی جدید از صنایع دستی است.
کلمه “فیروزه” به معنی سنگ خوشبختی است. ایران دارای بهترن منابع فیروزه ی جهان است.
با توجه به افسانه ها، فیروزه استخوان کسانی است که از عشق می میرند.
سنگ ها در ایران گران تر از سایر کشورها است، اما فیروزه ای ایران با کیفیت عالی است.
فیروزه کاری در طول صد سال موفق به تبدیل شدن به محبوب ترین صنایع دستی و کار کشور است.

 

 

میناکاری

صنایع دستی مینا کاری

میناکاری یکی از قدیمی ترین هنرهای ایرانیان برای حک بر روی یک محصول فلزی است.
سنت میناکاری بخشی از فرهنگ ایران باستانی بیش از 5000 سال پیش بود و تا به امروز آن را به عنوان هنری لوکس می شناسیم.
میناکاری هنری است که سابقه‌ای در حدود پنج هزار سال دارد و از صنایع دستی محسوب می‌شود. امروزه این هنر بیشتر بر روی مس انجام می‌شود

 

 

 

 خاتم کاری

خاتم کاری
طرح ها روی درخت در چوب را میتوان به عنوان میناکاری قدیمی و منحصر به فرد است.
خاتم در عصر صفوی محبوبیت خود را به دست آورد
ای هنر تا به امروز ایران به عنوان یکی از بهترین تولید کنندگان در خاتم کرایی محسوب می شود.
خاتم کاری برای تزئین قطعات داخلی چوبی مانند پنجره ها، درها، میزها و صندلی ها، گلدان ها، قاب عکس ها و سایر قطعات داخلی استفاده می شود.